Bộ phim truyền hình Hàn Quốc “The Ordinary Jackpot” (tạm dịch: Trúng số vẫn phải đi làm), đang được công chúng hồ hởi đón nhận và làm mưa làm gió trên các bảng xếp hạng về tỉ lệ người xem trên sóng truyền hình. Phim kể về Gong Eun-tae, một nhân viên văn phòng mẫn cán nhưng thường xuyên bị cấp trên coi thường, bị đồng nghiệp lợi dụng. Một ngày, anh trúng số 1,3 tỷ won, nhưng số tiền ấy vẫn chưa đủ để nghỉ hưu an toàn, giữa thời buổi lãi suất cao như bên Việt Nam, nên anh chọn gửi ngân hàng và tiếp tục đi làm như cũ. Điều thay đổi không phải là công việc, mà là thái độ: Eun-tae coi cuốn sổ tiết kiệm như một dạng “bảo hiểm tinh thần”, nhờ đó anh tự tin hơn, bớt sợ hãi, dám thể hiện chính kiến ở công sở, điều trước đó anh chưa từng dám. Và vẫn là anh Gong, nhưng với thay đổi ngầm bên trong, khi đi làm với sự tự tin và chính trực đã thể hiện ra bên ngoài là một con người hoàn toàn khác, gây cho người xem một cảm giác thích thú, hả hê, hài ước, khi như thấy chính mình trong phim.
Chúng ta, ai cũng có một nỗi sợ trong lòng và chi tiết này gợi ra một câu hỏi không chỉ dành cho dân văn phòng, mà cho tất cả mọi người: điều gì khiến một người dám sống đúng với năng lực thật của mình, thay vì thu mình vì sợ bị đánh giá, sợ mếch lòng cấp trên, đồng nghiệp… Với người khuyết tật, câu hỏi này còn ám ảnh hơn nhiều lần. Trong cuộc thi Vẻ đẹp Vầng trăng khuyết, khi được hỏi điều gì dễ nhận ra khi em tham gia vào một hành trình dài của cuộc thi, thì đa số thí sinh đều trả lời là: “em vẫn là em, nhưng em đã thay đổi, em đã dám thể hiện mình, dám lên tiếng…” cuộc thi như thẻ “bảo hiểm tinh thần” cho các thí sinh, và cổ vũ cho những người khuyết tật khác và cộng đồng.
Theo Báo Tuổi Trẻ, tại một hội thảo về hòa nhập người khuyết tật, các đại biểu kết luận rằng: “Để người khuyết tật tự tin hòa nhập vào xã hội, trước tiên là câu chuyện việc làm” và một trong những rào cản lớn nhất hiện nay chính là “cơ hội việc làm” cho người khuyết tật trong tiến trình hòa nhập còn thiếu và khó nhận diện. Không có thẻ “bảo hiểm tinh thần” nào như nhân vật Eun-tae, phần đông người khuyết tật phải tự xây sự tự tin đó từ con số không, trong khi định kiến xã hội và rào cản tiếp cận vẫn còn nguyên.
Tác động của nỗi sợ “khi khác biệt” rất cụ thể, và không chỉ là cảm xúc nhất thời. Với người khuyết tật, sợ khác biệt thường dẫn đến việc thu mình lại: ngại xin việc vì sợ bị từ chối trước cả khi phỏng vấn, ngại đề xuất ý kiến ở nơi làm vì sợ bị coi là “được ưu ái mới dám nói”, ngại nhờ hỗ trợ vì sợ bị xem là gánh nặng, thậm chí ngại tham gia hoạt động cộng đồng vì sợ trở thành tâm điểm bị chú ý theo cách không mong muốn. Hệ quả là một vòng lặp: càng ít cơ hội thể hiện năng lực, định kiến “người khuyết tật khó hòa nhập” càng có cớ tồn tại. Ngược lại, khi một người khuyết tật có được một chỗ đứng vững, một công việc ổn định, một kỹ năng được công nhận, hiệu ứng tích cực thường lan ra ngoài chính họ: gia đình bớt lo, đồng nghiệp thay đổi cách nhìn, và những người khuyết tật khác nhìn vào có thêm một bằng chứng sống rằng điều đó khả thi.
Nhiều nước đã không chờ người khuyết tật tự vượt qua “nỗi sợ” một mình. Vương quốc Anh vận hành chương trình “Disability Confident” từ năm 2016 (mới được cải tổ để tăng chuẩn nơi làm việc cho người khuyết tật), khuyến khích doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, chủ động xây môi trường làm việc thân thiện, đồng thời thúc đẩy mạng lưới hỗ trợ ngang hàng (peer-to-peer) giữa chính các chủ doanh nghiệp với nhau để chia sẻ cách làm. Canada thì phát triển “Disability Confidence Toolkit”, một bộ công cụ được xây dựng theo cách hợp tác, quy tụ nhiều bên để cùng định hình khung thay đổi nhận thức nơi công sở. Điểm chung của các mô hình này là đặt trọng tâm vào mạng lưới hỗ trợ ngang hàng (peer support): người khuyết tật kết nối với người có hoàn cảnh tương tự đã đi trước, qua đó xây dựng sự tự tin, giảm cảm giác cô lập và phát triển kỹ năng sống thiết thực, thay vì chỉ trông chờ vào lòng tốt của một cá nhân hay một chính sách trên giấy.
Việt Nam cũng đang có những bước đi theo hướng tích cực đó, dành cho người khuyết tật. Bộ Y tế đã ban hành Quyết định 2559/QĐ-BYT vào ngày 11/8/2026 về Kế hoạch tổng thể triển khai Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2026-2030, đặt mục tiêu đến năm 2030 bảo đảm 100% người khuyết tật có nhu cầu và đủ điều kiện được hướng dẫn, hỗ trợ vay vốn ưu đãi để tự tạo việc làm, khởi nghiệp hoặc phát triển sản xuất. Đây là điều kiện cần, nhưng chưa đủ nếu thiếu những hỗ trợ để người khuyết tật chủ động, tự tin, thay đổi từ bên trong.
Các doanh nghiệp đang tuyển dụng người khuyết tật có thể chủ động lập nhóm hỗ trợ nội bộ (employee resource group), nơi người khuyết tật trong công ty kết nối, chia sẻ kinh nghiệm với nhau thay vì mỗi người tự xoay xở riêng lẻ. Các hội, nhóm người khuyết tật tại địa phương có thể xây mạng lưới “người đi trước dẫn người đi sau”, ai đã tìm được việc, đã tự tin hòa nhập, trở thành người đồng hành cho người mới. Và với chính người khuyết tật đang ngần ngại, một bước nhỏ như chủ động ứng tuyển một vị trí phù hợp năng lực, hoặc tham gia một buổi sinh hoạt cộng đồng, cũng là cách xây dần tấm thẻ “bảo hiểm tinh thần” của riêng mình, không phải từ may mắn, mà từ chính trải nghiệm thành công nhỏ được tích lũy mỗi ngày.
Eun-tae trong phim may mắn có một tờ vé số để bắt đầu hành trình tự tin, bỏ đi nỗi sợ. Người khuyết tật ngoài đời không có tờ vé số ấy, nhưng có thể có một cộng đồng, một mạng lưới hỗ trợ ngang hàng, một cơ hội việc làm được trao đúng lúc, nếu doanh nghiệp, cộng đồng và chính sách cùng chung tay tạo ra.
Bạn đã từng thấy ai người khuyết tật hay không khuyết tật, vượt qua nỗi sợ bị nhìn khi khác biệt nhờ một cơ hội cụ thể được trao đúng lúc chưa? Rất mong được nghe câu chuyện và góc nhìn của mọi người.
Gửi tin nhắn tới ban tổ chức