Theo Báo Chính phủ ngày 24/10/2026, cơ sở trợ giúp xã hội có chức năng "phòng ngừa, chăm sóc, nuôi dưỡng, can thiệp, trị liệu hỗ trợ phục hồi" và hòa nhập cộng đồng. Nghị định chia thành 10 loại cơ sở, trong đó có ba loại gắn trực tiếp với người khuyết tật: cơ sở chăm sóc người khuyết tật, cơ sở cung cấp dịch vụ hỗ trợ người khuyết tật dài hạn và ban ngày, và cơ sở hỗ trợ người khuyết tật sống độc lập. Các cơ sở thực hiện nhiều nhóm nhiệm vụ (bài báo nêu 19 nhóm), từ tiếp nhận khẩn cấp, tư vấn, quản lý ca, phục hồi chức năng, hỗ trợ tiếp cận giáo dục, đến đưa người được chăm sóc trở về với gia đình và cộng đồng. Nghị định này cụ thể hóa Điều 47 của Luật Người khuyết tật.
Tôi chú ý nhất vào cụm "quản lý ca" và "hỗ trợ sống độc lập". Hai cụm này cho thấy cách nghĩ đang dịch chuyển: từ chỗ "nuôi dưỡng" người khuyết tật sang chỗ cùng họ lập kế hoạch cuộc sống, nhằm đảm bảo quyền và sự tham gia của người khuyết tật, lấy người khuyết tật làm trung tâm. Không xa lạ trong công tác xã hội và các mô hình sống độc lập tại Mỹ và Nhật Bản. Nhưng để đảm bảo cho các mô hình này thực hiện được thì còn một khoảng cách và cơ chế khá là xa so với thực tiễn...
Tuy nhiên về tác động, tôi thấy phần tích cực khá rõ. Có khung pháp lý thống nhất cho các loại hình cơ sở, kể cả loại ban ngày và hỗ trợ sống độc lập, thì gia đình không buộc phải chọn giữa hai thái cực: tự gồng chăm sóc ở nhà hoặc gửi con, gửi người thân vào cơ sở nội trú. Một người khuyết tật nặng cần người hỗ trợ vài giờ mỗi ngày để đi làm, đi học sẽ có thêm lựa chọn. Việc cho phép cơ sở tiếp nhận hỗ trợ trong nước và nước ngoài theo quy định cũng mở đường cho các mô hình do tổ chức xã hội, tổ chức của chính người khuyết tật làm. Nhưng khoảng cách cũng không nhỏ. Bài báo tóm tắt chưa nêu rõ chuẩn nhân sự, thủ tục cấp phép, kinh phí. Mà đây chính là chỗ quyết định chất lượng. Một cơ sở có tên là "hỗ trợ sống độc lập" nhưng vận hành như nơi nuôi dưỡng tập trung, người ở không có quyền quyết định bữa ăn, giờ giấc, ra vào, thì chỉ đổi tên chứ không đổi bản chất. Với người khuyết tật trí tuệ, người có rối loạn tâm thần, nguy cơ này lớn hơn vì tiếng nói của họ dễ bị người khác nói thay.
Theo Bình luận chung số 5 (27/10/2017) của Ủy ban Công ước Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật về Điều 19, người khuyết tật có quyền bình đẳng được sống độc lập và hòa nhập cộng đồng, được tự chọn nơi ở và sống với ai. Ủy ban chỉ ra rằng cơ sở "kiểu gia đình" vẫn là cơ sở tập trung, và nói rằng chuyển đổi không chỉ là đóng cửa cơ sở, mà phải chuyển nguồn lực sang các dịch vụ hỗ trợ tại cộng đồng như trợ lý cá nhân, hỗ trợ tại nhà. Một số tổ chức người khuyết tật ở châu Âu còn cho rằng, còn cơ sở tập trung thì còn thiếu động lực làm dịch vụ cộng đồng. Đây là những tham chiếu để Việt Nam soi vào: nghị định của mình đã có loại hình sống độc lập, câu hỏi là nguồn lực có đi theo hướng đó không.
Trong khoảng 6 tuần tới, hành động của chúng ta là gì? Với gia đình có người khuyết tật: tìm hiểu cơ sở trợ giúp xã hội ở tỉnh mình hiện có loại hình nào, có dịch vụ ban ngày không. Hỏi trực tiếp phòng văn hóa xã hội cấp xã hoặc sở y tế/sở xã hội ở địa phương sau khi nghị định có hiệu lực. Khi đến thăm một cơ sở, hãy hỏi những câu rất cụ thể: người ở có kế hoạch chăm sóc riêng bằng văn bản không, có được tham gia quyết định kế hoạch đó không, có kênh khiếu nại không, có chương trình đưa người về cộng đồng không. Với người khuyết tật có khả năng tự đại diện: nói rõ nhu cầu của mình, đừng để người khác quyết định thay. Các tổ chức của chính người khuyết tật có thể tìm hiểu khả năng đăng ký làm cơ sở cung cấp dịch vụ ban ngày hoặc hỗ trợ sống độc lập. Không ai hiểu nhu cầu người khuyết tật bằng người trong cuộc. Nhất là đối với dịch vụ tư vấn đồng cảnh, 1 trong những trụ cột chính của Sống độc lập, thì chỉ người khuyết tật mới làm được. Với các cơ sở và chính quyền địa phương: công khai tiêu chuẩn chăm sóc, công khai đường dây phản ánh, đưa người khuyết tật và đại diện gia đình vào quá trình đánh giá chất lượng.
Tôi nghĩ nghị định này sẽ chỉ có ý nghĩa khi người khuyết tật được ngồi ở bàn quyết định, chứ không chỉ là đối tượng được "trợ giúp". Anh chị em và các bạn nghĩ sao? Ở địa phương mình, hiện có cơ sở nào làm dịch vụ ban ngày hoặc hỗ trợ sống độc lập chưa? Nếu có, mong mọi người chia sẻ để cộng đồng cùng biết và cùng góp ý.
#NghịĐịnh395 #CơSởTrợGiúpXãHội #NgườiKhuyếtTật #SốngĐộcLập #VẻĐẹpVầngTrăngKhuyết
Nguồn: Báo Chính phủ, 24/10/2026, "Quy định mới về hoạt động và quản lý cơ sở trợ giúp xã hội"; Ủy ban CRPD, Bình luận chung số 5 (CRPD/C/GC/5, 27/10/2017).
Gửi tin nhắn tới ban tổ chức