Năm 2026 chứng kiến bước tiến đáng kể của công nghệ trí tuệ nhân tạo hỗ trợ người khuyết tật. Ứng dụng Seeing AI của Microsoft, miễn phí trên iOS và Android, dùng camera điện thoại kết hợp AI để mô tả khung cảnh, đọc to văn bản, nhận diện đồ vật cho người khiếm thị hoặc thị lực yếu. Máy trợ thính Starkey Omega AI, ra mắt năm 2026, được đánh giá là một trong những thiết bị trợ thính hàng đầu nhờ khả năng xử lý AI giúp lọc tiếng ồn, tách giọng nói trong môi trường đông người, thời lượng pin lên tới 51 giờ mỗi lần sạc. Nhưng theo báo cáo “Built Without Us: AI Assistive Tech Still Excludes Disabled Users” của trang AccessibleWeb, cùng phân tích của UNRIC (Trung tâm Thông tin Liên Hợp Quốc khu vực Tây Âu) trong bài “Building an accessible future for all: AI and the inclusion of Persons with Disabilities”, người khuyết tật, nhóm đối tượng chính mà các công cụ này hướng tới, vẫn thường bị bỏ ngoài quá trình thiết kế, phát triển những sản phẩm được tạo ra “vì họ” nhưng không “cùng họ”.
Đây là một nghịch lý đáng suy ngẫm, tác động tích cực là rất thật: một người khiếm thị giờ có thể tự đọc nhãn sản phẩm, tự nhận biết mệnh giá tiền, tự tìm đường đi mà không cần chờ người khác mô tả hộ; một người khiếm thính có thể nghe rõ hơn trong đám đông nhờ AI lọc tiếng ồn, những việc tưởng nhỏ nhưng thay đổi hoàn toàn mức độ tự chủ trong sinh hoạt hằng ngày. Nhưng tác động tiêu cực nằm ở chỗ khi người khuyết tật không được tham gia từ khâu thiết kế, sản phẩm dễ bỏ sót những nhu cầu thực tế mà chỉ người trong cuộc mới biết: một người khiếm thị có thể cần AI mô tả không chỉ “có một cái ghế” mà còn “ghế cách bạn ba bước, bên trái”; một người khuyết tật vận động dùng công cụ AI mua sắm online có thể cần thao tác bằng giọng nói nhiều hơn là bằng cử chỉ chạm màn hình. Khi thiếu tiếng nói của người dùng thật, công nghệ dù tiến bộ đến đâu vẫn có nguy cơ giải quyết đúng vấn đề mà người thiết kế nghĩ ra, chứ chưa chắc là vấn đề người khuyết tật thực sự gặp phải.
Về mặt khuyến nghị quốc tế, UNRIC nhấn mạnh tinh thần của Điều 9, Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của Người khuyết tật (CRPD) về “thiết kế phổ quát” (universal design): công nghệ cần được thiết kế có sự tham gia trực tiếp của người khuyết tật ngay từ đầu, không phải chỉnh sửa thêm sau khi sản phẩm đã hoàn thiện. Đây là điểm khác biệt cốt lõi so với cách làm phổ biến hiện nay, nơi doanh nghiệp công nghệ thường phát triển sản phẩm đại trà trước, rồi mới bổ sung tính năng “hỗ trợ tiếp cận” như một phần thêm vào, thay vì coi đó là nguyên tắc thiết kế nền tảng.
Tuần trước tôi có viết một bài chia sẻ về tính năng AI trên Zalo giúp người khiếm thị “nhận diện, mô tả và chuyển thành văn bản thuần ngay lập tức”, nhưng một bạn khiếm thị lại phản hồi ngược lại: “việc tiếp cận với Zalo cho người khiếm thị còn rất khó khăn”… điều này không có gì là khó hiểu, bởi vấn đề mà AI của Zalo giải quyết là vấn đề người thiết kế nghĩ ra và mới chỉ dùng được trên IOS, chứ không phải là vấn đề người khiếm thị gặp phải. Với cộng đồng người khuyết tật tại Việt Nam, đây là một lời nhắn quan trọng: đừng chỉ là người dùng thụ động chờ công nghệ được làm sẵn cho mình, mà nên chủ động lên tiếng. Khi trải nghiệm một ứng dụng, một thiết bị hỗ trợ chưa thuận tiện, hãy phản hồi trực tiếp cho nhà phát triển qua các kênh đánh giá, khảo sát, phản hồi thật từ người dùng thật luôn có giá trị hơn mọi giả định của đội ngũ thiết kế. Các hội, nhóm người khuyết tật có thể chủ động kết nối với các công ty công nghệ, trường đại học đang nghiên cứu AI tại Việt Nam để trở thành nhóm thử nghiệm (tester) sớm cho các sản phẩm hỗ trợ tiếp cận, thay vì chỉ chờ sản phẩm hoàn thiện rồi mới được biết đến. Với các doanh nghiệp công nghệ, việc mời người khuyết tật tham gia từ khâu khảo sát nhu cầu, không chỉ khâu kiểm thử cuối cùng, chính là cách tiết kiệm chi phí sửa lỗi nhất, sửa từ gốc luôn rẻ hơn vá từ ngọn.
Công nghệ tốt nhất không phải là công nghệ tiên tiến nhất, mà là công nghệ được tạo ra cùng với, chứ không chỉ dành cho, những người sẽ sử dụng nó. Trong cộng đồng người khuyết tật, có ai đã từng dùng qua các công cụ AI hỗ trợ như Seeing AI, máy trợ thính thông minh, hay ứng dụng đọc màn hình AI chưa? Trải nghiệm thực tế của các bạn thế nào, có điều gì muốn các nhà phát triển công nghệ lắng nghe hơn không? Rất mong được nghe chia sẻ để cùng lan tỏa đến những người có thể tạo ra thay đổi.
Gửi tin nhắn tới ban tổ chức